Một hộp sọ có thể cho biết người xưa có cần lăn khử mùi không? Hay một vị thánh thời Trung cổ có khó dậy sớm không? Ở triển lãm DNA cổ Muinais-DNA – Avain menneisyyteen (Chìa khóa mở cánh cửa quá khứ) tại bảo tàng Vapriikki, Tampere, câu trả lời là: đôi khi có thể! Đây là những điều mình học được về lịch sử Phần Lan từ xương cốt người xưa.

Bên trong một phòng thí nghiệm DNA cổ

Vừa bước vào, mình gặp ngay một “phòng sạch” được dựng lại: nhà nghiên cứu mặc đồ bảo hộ kín mít, đeo khẩu trang và kính, cúi xuống tủ vô trùng với cây pipet trên tay. Bên cạnh là hộp sọ tìm thấy ở Vilusenharju (Tampere), niên đại thế kỷ 12–13. Bài học đầu tiên khá bất ngờ: xương trông còn tốt chưa chắc còn đủ DNA. Mẫu này chỉ cho biết đây là một người đàn ông (nhiễm sắc thể XY).

Một trạm tương tác cho bạn tự xoay núm, xem từng bước xử lý mẫu trong phòng thí nghiệm – rất hợp nếu đi bảo tàng cùng trẻ em.

Châu Âu thời băng hà: người Neanderthal và voi ma mút

Khoảng 35.000–15.000 năm trước, sau khi người Neanderthal biến mất, con người hiện đại là loài người duy nhất còn lại ở châu Âu. Họ sống trong khí hậu giá lạnh, săn thú lớn như voi ma mút và hái lượm quả mọng, hạt, bắt cá. DNA cho thấy cư dân mỗi vùng rất khác nhau, và nhiều người có làn da, đôi mắt sẫm màu hơn người châu Âu ngày nay.

Bản sao hộp sọ Neanderthal La Ferrassie (tìm thấy ở Pháp năm 1909) thuộc về một người đàn ông hơn 50 tuổi sống cách đây khoảng 45.000 năm. Bộ xương có nhiều vết gãy nặng nhưng đã lành – dấu hiệu ông từng được người khác chăm sóc. Bên dưới là các công cụ đá dùng để săn bắn, xẻ thịt và thuộc da.

DNA không chỉ dành cho con người. Voi ma mút lông xoăn trên đảo Wrangel (Siberia) bị cô lập khi nước biển dâng khoảng 10.000 năm trước và sống sót tới khoảng 4.000 năm trước – cùng thời với việc xây Đại kim tự tháp Giza! Quần thể nhỏ khiến chúng giao phối cận huyết, nhưng các nhà khoa học cho rằng sự tuyệt chủng đến từ nhiều nguyên nhân cộng lại.

Ngôn ngữ, trang sức và nghĩa địa dưới nước Leväluhta

Tiếng Phần Lan và tiếng Sámi thuộc ngữ hệ Ural, trải dài từ Bắc Âu sang Siberia và tận Hungary. Giới nghiên cứu hiện cho rằng ngữ hệ này lan đi một phần nhờ mạng lưới buôn bán thời đồ đồng, còn tiếng Phần Lan nguyên thủy có lẽ chỉ đến từ phía nam và đông vào khoảng đầu Công nguyên. Gen không cho biết một người nói tiếng gì, nhưng ngôn ngữ học và di truyền học bổ sung cho nhau. Trâm cài, khóa và hạt thủy tinh mang phong cách Baltic, Scandinavia, Gotland cho thấy vùng đất này đã giao thương rộng từ rất sớm.

Ở Leväluhta, Isokyrö (khoảng năm 400–700), người chết được chôn trong nước – tập tục rất hiếm ở Phần Lan thời đồ sắt. Đây cũng là những người đầu tiên ở Phần Lan được phân tích DNA cổ. Đa số là phụ nữ, nên nơi này từng được cho là chỗ tế lễ, nghĩa địa nô lệ hay nơi chôn bà đỡ, pháp sư. Trong năm người được phân tích, bốn người có bộ gen gần với người Sámi ngày nay, một người giống người Scandinavia.

Gen ráy tai, mùi mồ hôi và ngôi mộ ba người

Phần mình thích nhất! Năm chiếc thìa ngoáy tai bằng đồng từ thế kỷ 12–13 dẫn vào câu chuyện về gen ABCC11 – gen quyết định ráy tai ướt màu vàng hay khô màu xám. Ráy tai ướt phổ biến ở châu Âu và châu Phi; ráy tai khô phổ biến ở Đông Á (nhiều người Việt mình thuộc nhóm này) và người bản địa châu Mỹ, trong khi chỉ khoảng 10% người châu Âu có ráy tai khô. Những người Phần Lan cổ được xét nghiệm đều có ráy tai ướt.

Cùng gen ấy còn ảnh hưởng đến mùi mồ hôi. Trong ngôi mộ ba người ở Toppolanmäki, Valkeakoski, người đàn ông mang mỗi loại một bản (CT) nên có lẽ mùi cơ thể nhẹ hơn hai người phụ nữ chôn cùng (đều mang CC). Bảo tàng hỏi vui: liệu ông có nổi bật trong cộng đồng vì điều này? Một phụ nữ khoảng 45 tuổi ở cùng khu chôn cất được DNA cho biết có tóc vàng, mắt xanh, và gương mặt bà đã được tái dựng.

Người dậy sớm và cú đêm: gen PER1

Gen PER1 liên quan đến đồng hồ sinh học. Một phụ nữ thời Viking (khoảng năm 800–900) chôn ở Hattula mang biến thể của “người dậy sớm”. Ngược lại, hài cốt được cho là của Giám mục Henry – vị thánh bảo hộ của Phần Lan, tìm thấy trong Nhà thờ lớn Turku năm 1924 – lại mang biến thể thường gặp ở “cú đêm”. Thử tưởng tượng một giám mục khó dậy sớm giữa lịch cầu nguyện lúc tờ mờ sáng của tu viện thời Trung cổ!

Những điều DNA không thể nói

Triển lãm khép lại bằng vài lời nhắc tỉnh táo. DNA xác định được giới tính sinh học ngay cả với xương trẻ em hay xương hỏng, và đã lật lại nhiều phán đoán dựa trên đồ tùy táng. Nhưng DNA không cho biết một người tự nhận mình là ai, nói tiếng gì hay cộng đồng kỳ vọng gì ở họ. Góc đồ vật chữa bệnh dân gian Phần Lan – chân gấu chữa nhiễm trùng miệng cho trẻ, chuột chũi phơi khô chữa sốt rét – nhắc rằng hiểu biết về cơ thể con người đã đi một chặng đường dài.

Kinh nghiệm tham quan

• Địa chỉ: Bảo tàng Vapriikki, Alaverstaanraitti 5, Tampere – đi bộ dễ dàng từ trung tâm.
• Thời gian: khoảng 1,5 tiếng. Bảng thông tin có tiếng Phần Lan và tiếng Anh.
• Vé & giờ mở cửa: xem trên vapriikki.fi trước khi đi. Một vé vào được cả các triển lãm khác của Vapriikki.
• Chụp ảnh: phòng trưng bày khá tối, nhớ tắt đèn flash.

Bạn có biết mình thuộc nhóm ráy tai nào không – và bạn là người dậy sớm hay cú đêm? Kể mình nghe dưới phần bình luận nhé!

Lên kế hoạch cho chuyến đi Tampere

Vài thứ giúp chuyến đi bảo tàng ở Tampere dễ dàng hơn:

• Luôn có mạng: mua eSIM Phần Lan của Airalo trước khi bay – tiện xem bản đồ và vé bảo tàng trên điện thoại.
• Hoạt động ở Phần Lan: đặt tour, sauna và trải nghiệm thành phố trên Klook.
• Chỗ ở: tìm khách sạn và vé máy bay đến Tampere ở khung bên dưới.

© Mythstrip. Tất cả ảnh trong bài là của mình. Vui lòng không sao chép, chỉnh sửa hay sử dụng lại dưới bất kỳ hình thức nào khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản.