Triển lãm radio ở Vapriikki, Tampere: từ đài phát thanh đầu tiên đến trò chơi Moomin

Lần ghé bảo tàng Vapriikki ở Tampere này, mình lên tầng 2 xem triển lãm radio Riding the radio waves – Từ radio tinh thể đến podcast, rồi đi thẳng sang Bảo tàng Trò chơi Phần Lan ngay bên cạnh. Hai không gian nhưng chung một câu chuyện: người Phần Lan đã nghe, mày mò và chơi như thế nào – từ một đài phát thanh tình nguyện bên thác nước đến những trò chơi Moomin trên máy tính gia đình.

Tampere đi đầu: đài phát thanh công cộng đầu tiên của Phần Lan

Triển lãm mở đầu bằng một bất ngờ rất “địa phương”. Đài nghiệp dư Tampereen Radio bắt đầu phát sóng đều đặn từ ngày 1/11/1923 và được xem là đài phát thanh công cộng đầu tiên của Phần Lan. Đài hoạt động cho đến khi đài quốc gia Yle ra đời năm 1926.

Mọi thứ vận hành nhờ lòng nhiệt tình. Thành viên của hội đi khắp thành phố bán vé số gây quỹ cho đài, còn diễn viên, nhạc sĩ và diễn giả địa phương lên sóng không lấy thù lao. Phòng thu chỉ là một căn chòi khiêm tốn bên thác Tammerkoski – nhưng máy móc chạy tốt, và sóng từ Tampere có thể nghe được từ phía nam biển Baltic đến tận Lapland. Bức ảnh chiếc xe bán vé số ở trên, giữa đám đông mặc áo khoác mùa đông tò mò vây quanh, là tấm mình thích nhất trong cả triển lãm.

Phóng viên, đài “cướp biển” và cuộc chiến vì âm nhạc tự do

Radio sớm rời phòng thu. Một bức ảnh lớn chụp phóng viên Saara Palmgren năm 1954, ngồi trên băng ghế gỗ trong chiếc áo mưa, tay cầm micro, phía sau là chiếc xe phát sóng lưu động. Sau Thế chiến II, châu Âu cũng chuyển dần sang phát sóng FM – tiếng Phần Lan gọi là ULA – và những năm 1950 xuất hiện các máy thu mới, trong đó có Helvar Concertino, một trong những chiếc radio FM đầu tiên sản xuất tại Phần Lan.

Rồi đến những kẻ “nổi loạn”. Thời kỳ đài phát thanh cướp biển ở Bắc Âu bắt đầu từ năm 1958, khi các chương trình thương mại được phát từ tàu ngoài hải phận quốc tế, nằm ngoài luật cấp phép của từng nước. Ở Phần Lan sóng bắt được chập chờn, nhưng người nghe kiên trì vẫn dò được những đài như Radio Nord gần Stockholm, với chương trình đầy nhạc pop khiến giới trẻ mê mẩn – thành đối thủ đáng gờm của Yle. Thập niên 1970–80, những người đam mê ở Phần Lan tự chế thiết bị lập đài “lậu” trên đất liền dưới ngọn cờ phong trào Đấu tranh cho Radio tự do – và nhiều người trong số họ sau này trở thành dân radio chuyên nghiệp ở Yle hoặc các đài thương mại.

Có một bảng thông tin nhỏ khiến mình xúc động: ý nghĩa của radio với người khiếm thị. Yle từng miễn phí giấy phép nghe đài cho người mù, radio giúp những người không thể đến nhà thờ vẫn theo dõi được buổi lễ, và ngày nay Liên hiệp Người khiếm thị Phần Lan có đài trực tuyến Nyöri do chính các bạn trẻ khiếm thị làm cho người trẻ khiếm thị.

Radio thương mại cất cánh: trực thăng, băng cassette và bàn mixer

Radio thương mại địa phương đến Phần Lan vào thập niên 1980, và quảng bá rất “ồn ào” – năm 1987 còn cho tần số 96.2 MHz bay khắp trời trên thân một chiếc trực thăng. Gần đó, hai bức ảnh phòng thu thập niên 1990 cho thấy nghề radio ngày ấy: bàn mixer, chồng đĩa CD và cả bức tường hộp băng ghi sẵn nhạc hiệu, quảng cáo.

Chi tiết “mọt máy tính” mình thích nhất: thập niên 1980, người ta có thể tải phần mềm qua radio. Chương trình Mikrot ULAlla (“Vi tính trên sóng FM”) của Radio 957 phát những tiếng rè rè, rít rít; người nghe thu vào băng cassette ở nhà, rồi máy tính gia đình như Commodore 64 giải mã âm thanh đó trở lại thành mã chương trình. Chiếc Commodore trưng bày ở đây được dùng trong chương trình ngay từ số đầu tiên.

Và dĩ nhiên, chuyện radio Phần Lan không thể thiếu Nokia. Một chiếc điện thoại nhỏ màu hồng đen đang dò sóng 95.00 MHz, bên cạnh là chiếc điện thoại đa phương tiện màu trắng cong cong với ứng dụng Visual Radio, hiện thông tin bài hát trên màn hình khi bạn nghe radio FM tích hợp. Như bảng cuối triển lãm viết, chiếc radio duy nhất của làng giờ không còn gom hàng xóm lại với nhau nữa – ai cũng mang thiết bị nghe nhìn riêng trong túi. Triển lãm còn có một phòng thu podcast nhỏ để bạn tự ghi âm.

Ngay bên cạnh: Bảo tàng Trò chơi Phần Lan

Từ khu radio chỉ vài bước là sang Bảo tàng Trò chơi Phần Lan, nơi lịch sử game của Phần Lan bắt đầu sớm hơn mình tưởng. Salora Playmaster, máy chơi game đầu tiên của Phần Lan, trông như một chiếc tivi bình thường nhưng bên trong có sẵn một trò thể thao đơn giản, chạy trên cùng loại vi mạch đơn với trò Pong huyền thoại. Còn trò cờ vua Chesmac, do Raimo Suonio viết như một dự án sở thích cho máy tính tự lắp Telmac, là một trong những trò chơi máy tính thương mại đầu tiên của Phần Lan – được bán ở một cửa hàng máy tính tại Helsinki và tổng cộng có 104 người mua.

Với mình, “ngôi sao” là các Moomin. Muumit ja Taikurin hattu (“Moomin và chiếc mũ của Phù thủy”, 1997) kết hợp sách và loạt phim hoạt hình đầu thập niên 1990 thành một cuộc phiêu lưu vẽ tay: nhân vật được lồng tiếng bởi chính các diễn viên của phim Muumilaakson tarinoita, và câu chuyện tiếp nối cuốn Taikurin hattu (Chiếc mũ của Phù thủy) của Tove Jansson – người chơi giúp Phù thủy ghép lại viên Hồng ngọc của Nhà vua.

Ngay cạnh đó, có hẳn bàn phím và chuột thật, là Muumipappa kalassa (“Bố Moomin đi câu”, 2001), một trò chơi Flash trên trình duyệt thời đầu của RedLynx. Bố Moomin có vài phút để câu cá trong ao, rồi Mẹ Moomin nấu món ăn tùy theo mẻ cá bạn câu được. Trò này từng là món “gây nghiện” trên cổng thông tin của Sonera gần một thập kỷ – và mình thú thật đã nán lại “thêm một ván nữa thôi” vài lần.

Kinh nghiệm tham quan

• Địa chỉ: Bảo tàng Vapriikki, Alaverstaanraitti 5, Tampere – triển lãm radio ở tầng 2, Bảo tàng Trò chơi Phần Lan nằm cùng tòa nhà.
• Nhanh chân: triển lãm Riding the radio waves mở đến 15/11/2026.
• Giờ mở cửa & vé (mùa thu 2026): Thứ Ba–Chủ nhật 10:00–18:00, nghỉ thứ Hai; vé người lớn 16 €, dùng được Museum Card. Thứ Sáu 15:00–18:00 vào cửa miễn phí (trừ vài triển lãm đặc biệt). Kiểm tra lại trên vapriikki.fi trước khi đi.
• Cho mọi người: triển lãm radio có thuyết minh âm thanh bằng ngôn ngữ đơn giản và mô tả âm thanh cho người khiếm thị.

Lên kế hoạch cho chuyến đi Tampere

Vài thứ giúp chuyến đi bảo tàng ở Tampere dễ dàng hơn:

• Luôn có mạng: mua eSIM Phần Lan của Airalo trước khi bay – tiện xem bản đồ và vé bảo tàng trên điện thoại.
• Hoạt động ở Phần Lan: đặt tour, xông hơi và trải nghiệm thành phố trên Klook.
• Chỗ ở: tìm khách sạn và vé máy bay đến Tampere ở ô bên dưới.

© Mythstrip. Toàn bộ ảnh trong bài do mình chụp tại Vapriikki. Các ảnh tư liệu được trưng bày trong triển lãm thuộc về tác giả và kho lưu trữ gốc như ghi trong chú thích. Vui lòng không sao chép hình ảnh, bài viết dưới mọi hình thức khi chưa được cho phép.